Ka puta te parahanga o te hau o roto i te tahunga o ngā pūtake wahie totoka – pērā i te wahie, te para hua whenua, me te paru – hei tunu kai me te whakamahana.
Ko te tahunga o aua wahie, inā koa i roto i ngā whare rawakore, ka hua ake te parahanga o te hau e arahi ana ki ngā mate manawa ka mate wawe ai. E kī ana te WHO ko te parahanga o te hau o roto ko "te mōrearea hauora taiao nui rawa atu o te ao."
Ko te parahanga o te hau o roto tētahi o ngā tino take mō te mate wawe
Ko te parahanga o te hau o roto tetahi o ngā tino take mō te mate wawe i ngā whenua rawakore
Ko te parahanga o te hau o roto tētahi o ngā raruraru taiao nui rawa atu o te ao – inā koa mō tete rawakore rawa atu o te aokāore i a rātou he wāhi ma mō te tunu kai.
TeTe Taumahatanga o te Mate i te Aohe rangahau nui ā-ao mō ngā take me ngā āhuatanga mōrearea mō te mate me te mate kua whakaputaina ki te puka hauoraTe Lancet.2Kei konei ngā whakatau tata mō te maha o ngā mate i ia tau e pā ana ki te whānuitanga o ngā āhuatanga mōrearea. E whakaaturia ana tēnei tūtohi mō te tapeke o te ao, engari ka taea te tūhura mō tētahi whenua, rohe rānei mā te whakamahi i te pātene "huri whenua".
Ko te parahanga o te hau o roto tetahi o ngā tino take o te mate o te ao, tae atu ki te mate manawa, te niumōnia, te whiu, te mate huka me te mate pukupuku o te pūkahukahu.3I roto i te tūtohi ka kite tātou koinei tētahi o ngā tino take mō te mate puta noa i te ao.
E ai ki teTe Taumahatanga o te Mate i te AoI roto i te rangahau e 2313991 ngā mate i kīia ko te parahanga o roto i te tau tata nei.
Nā te mea he hou ake ngā raraunga IHME, ko ngā raraunga IHME te nuinga o tā mātou mahi mō te parahanga o te hau o roto e whakawhirinaki ana ki ēnei raraunga. Engari he mea tika kia mōhiotia ko te WHO e whakaputa ana i te nui ake o ngā mate parahanga o roto. I te tau 2018 (ko ngā raraunga hou e wātea ana) i whakatau tata te WHO ki te 3.8 miriona mate.4
He tino teitei te pānga hauora o te parahanga hau o roto i ngā whenua iti te whiwhinga moni. Ki te tirohia te wehewehenga mō ngā whenua he iti te taupū pāpori-taupori – 'Iti te SDI' i runga i te tūtohi taunekeneke – ka kite tātou ko te parahanga hau o roto kei roto i ngā āhuatanga mōrearea kino rawa atu.
Te tohatoha o ngā mate puta noa i te ao mai i te parahanga o te hau o roto
4.1% o ngā matenga o te ao e pā ana ki te parahanga o te hau o roto
E ai ki te tatauranga, e 2313991 ngā matenga i te tau tata nei nā te parahanga o te hau o roto. Ko te tikanga, ko te parahanga o te hau o roto te take o te 4.1% o ngā matenga o te ao.
I roto i te mahere o konei ka kite tātou i te ōrau o ngā matenga ā-tau e pā ana ki te parahanga o te hau o roto o te ao.
Ina whakaritea te ōrau o ngā mate e pā ana ki te parahanga o te hau o roto i te wā, i waenga rānei i ngā whenua, ehara i te mea ko te whānuitanga o te parahanga o te hau o roto anake tā tātou e whakataurite ana, engari ko tōna kaha hoki.i roto i te horopakio ētahi atu āhuatanga mōrearea mō te mate. Ko te nui o te parahanga o te hau o roto ehara i te mea ko te tokomaha e mate wawe ana i te parahanga, engari ko ngā mea anō hoki e mate ai te tangata me te āhua o tēnei huringa.
Ina tirohia te ōrau o ngā tāngata e mate ana i te parahanga o te hau o roto, he nui ngā tatauranga puta noa i ngā whenua iti rawa te whiwhinga moni i Āwherika ki te Tonga o te Sahara, engari kāore i te tino rerekē i ngā whenua puta noa i Āhia, i Amerika Latina rānei. I reira, ko te kaha o te parahanga o te hau o roto – e whakaatuhia ana hei ōrau o ngā matenga – kua hunaia e te mahi a ētahi atu āhuatanga mōrearea i te hunga iti te whiwhinga moni, pērā i te iti o te urunga kiwai haumaru, rawakoreakuakume te moepuku haumaru, he mea mōrearea tēnei mōHIV/AIDS.
Ko ngā reiti mate te mea teitei rawa atu i ngā whenua iti te whiwhinga moni
Mā ngā reiti mate mai i te parahanga o te hau o roto ka taea e tātou te whakataurite tika i ngā rerekētanga o ōna pānga mate i waenga i ngā whenua me te roanga o te wā. He rerekē ki te ōrau o ngā mate i akohia e tātou i mua, kāore ngā reiti mate e pāngia e te āhua o te huringa o ētahi atu take, o ngā āhuatanga mōrearea rānei mō te mate.
I roto i tēnei mahere ka kite tātou i ngā reiti mate mai i te parahanga o te hau o roto puta noa i te ao. Ko ngā reiti mate e ine ana i te maha o ngā mate mō ia 100,000 tāngata i roto i tētahi whenua, rohe rānei.
Ko te mea ka mārama ko ngā rerekētanga nui o ngā reiti mate i waenga i ngā whenua: he teitei ngā reiti i roto i ngā whenua iti te whiwhinga moni, inā koa puta noa i Āwherika ki te Tonga o te Sahara me Āhia.
Whakatauritea ēnei reiti ki ērā puta noa i ngā whenua whai rawa nui: puta noa i Amerika Te Raki kei raro iho i te 0.1 ngā mate mō ia 100,000. He nui atu tēnā i te 1000 ngā wā rerekētanga.
Nō reira, he mārama te wehewehenga ōhanga o te take o te parahanga o te hau o roto: he raruraru kua tata kore rawa atu puta noa i ngā whenua whai rawa nui, engari he raruraru nui tonu mō te taiao me te hauora i ngā whenua whai rawa iti.
Ka kitea māramatia tēnei whanaungatanga ina tuhia e tātou ngā reiti mate me te moni whiwhi, e whakaaturia ana i roto i tēnei tuhinga.konei. He hononga kino kaha tēnei: ka heke ngā reiti mate i te mea ka whai rawa ake ngā whenua. He pono anō hoki tēnei inawhakaritea tēneii waenga i ngā reiti rawakore rawa me ngā pānga o te parahanga.
He pēhea te rerekētanga o te mate mai i te parahanga o te hau o roto i roto i ngā tau?
Kua heke te maha o ngā mate ā-tau mai i te parahanga o te hau o roto puta noa i te ao
Ahakoa ko te parahanga o te hau o roto tonu tētahi o ngā tino take mō te mate, me te take mōrearea nui rawa atu i ngā tāngata iti te whiwhinga moni, kua nui hoki ngā ahunga whakamua o te ao i ngā tekau tau tata nei.
Mai i te tau 1990, kua tino heke te maha o ngā matenga ā-tau nā te parahanga o te hau o roto i te ao whānui. Ka kite tātou i tēnei i roto i te whakaaturanga, e whakaatu ana i te maha o ngā matenga ā-tau nā te parahanga o te hau o roto i te ao whānui.
Ko te tikanga tēnei ahakoa te haere tonu ote tipu o te tauporii ngā tekau tau tata nei, ko tekatoakei te heke tonu te maha o ngā matenga i puta mai i te parahanga o te hau o roto.
Haere mai i https://ourworldindata.org/indoor-air-pollution
Wā tuku: Whiringa-ā-rangi 10-2022